24 Nisan 2004'te yürürlüğe giren Bilgi Edinme Hakkı Yasası, vatandaşların kamu kurum ve kuruluşlarından talep ettiği pek çok bilgiye ulaşmasına olanak sağlıyor.

Devletin şeffaflığını sağlamayı amaçlayan yasayla kendi hayatımızı ilgilendiren kararlar konusunda bilgi edinme hakkına kavuşurken, ödediğimiz vergilerin nereye harcandığını sorabiliyor, başbakan ve bakanların mal varlığına kadar pek çok konuyu sorgulayabiliyoruz.

'Devlet sırrı' kavramını büyük ölçüde ortadan kaldıracak olan yeni düzenleme ile 'şeffaf devlet' anlayışı uygulamaya girecek.

Yasa kapsamında tüm kurum ve kuruluşlar internet sitesi oluşturacak. Kamu kurumlarında alınan kararlar, mal ve hizmet alımları, projeler ve yıllık faaliyet raporları internetten düzenli olarak yayınlanarak vatandaşların bu faaliyetleri incelemesine olanak tanınacak. Kamu kurum ve kuruluşları ile özerk nitelikli kurumlarda, 'bilgi edinme büroları' oluşturulacak.

Hangi kurumlardan hangi yolla bilgi alacağız?

Yasa sadece kamu kurum ve kuruluşlarını kapsıyor. Belediyeler, başbakanlık ve valilik gibi kurumların bilgi verme zorunluluğu var, ancak şirketlerin yok. Vatandaşlara öncelikle istedikleri bilgi ve belgelere öncelikle kamu kurum ve kuruluşlarının var olan veya olacak olan web adreslerinden ulaşma imkanı sağlanacak. Burada yer almayan bilgilerse yine aynı kurumlardan istenebilecek.

Bilgi isteği, e-mail, faks, posta veya kişisel başvuru yoluyla yapılabilir. Başvuru, istenilen bilgi veya belgenin bulunduğu kuruma verilecek bir dilekçe ile yapılacaksa dilekçeye; başvuruda bulunan kişinin adı, soyadı, adresi, imzası, devamlı oturma ve iş adresinin yazılması unutulmamalı.

Bu hakkın sınırları var mı?

Devlet sırrına, istihbarata, ülkenin ekonomik çıkarlarına, özel hayatın, haberleşmenin gizliliğine, ticari sırra ilişkin bilgi ve belgeler istenemez, idari ve adli soruşturma kapsamına giren bilgilerde de sınırlamalar var. Ancak bu sınırlamalar kapsamına giren belgelerin; başvuran kişinin meslek hayatını ve onurunu ilgilendirmesi halinde bilgi verilmesi yolu açılır.

Verilen bilgiyle yetinmezsek itiraz etme hakkımız var mı?

Bilginin doğruluğuyla ilgili bir tereddüt yaşanıyorsa vatandaş bunun kaynağını ve gerekçesini isteyebiliyor. Başvurunun sonucuna kurul karar veriyor. Kurulun Bakanlar Kurulu'nca seçilecek dokuz üyeden oluşması ve çoğunluğunun hukukçu olması şartı var.

'Devlet sırrı' gerekçesiyle cevap alamayan vatandaşlar, bu gerekçeye itiraz edebilecek, itirazlar, 'Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu'na iletilecek. Kurul inceleme sonucu, bilginin milli güvenliği veya ekonomiyi sarsacak nitelikte olmadığına karar verilirse istenen bilgi vatandaşa bildirilecek.

Başvurusu reddedilenlerin yargı yoluna gitme ve dava açma hakkı var. Başvuruları yasal süre içinde yanıtlamayan kamu görevlileri hakkında, adli ve idari işlem yapılacak.

Yanlış işlem yapan kurum, kuruluş ve kişiye karşı tazminat isteme, disiplin ve ceza kovuşturması yapılmasını talep etme hakkı var. Elde edilen bilgi ve belgelerin ticari amaçla çoğaltılması ve kullanılması yasak. Devlet yönetiminde bulunan başbakan, bakan ve üst düzey yöneticilerin mal varlıklarına ilişkin bilgi ve belgeler ise 'kamu yararı' şartı ve ilgili kişinin onayı ile öğrenilebilecek.

Yasal cevap verme süresi 15 gün

Bilgi, talep eden kişiye yazılı ulaştırılacak. İstenen belge; video veya ses kaseti ise bir örneği çıkarılarak verilecek. Bilgi ve belgeler başvuru sahibinin adresine ya da olanağı varsa elektronik posta adresine de gönderilebilir.

Yasal cevap verme süresi 15 gün. Bilgiyi verecek kurum başka bir kurumla da iletişim kuracak ise cevap süresi otuz iş günü olarak uzatılır. Başvuruyu yapan kişiye cevap süresinin uzatıldığı bildirilmeli.

Net ve kısa, çok fazla doküman ve araştırma gerektirmeyen bilgiler için ücret öngörülmüyor. Ancak Bütçe Kanunu'nda miktarı belirtilmek şartıyla posta ve oluşabilecek diğer masraflar için ücret istenebiliyor. 10 sayfaya kadar olan belgeler için ücret alınmıyor.

Hangi konularda bilgi alınabilir?

Bilgi Edinme Hakkı Yasası bazı istisnalar dışında her tür konuyu kapsıyor. İstisnalar şunlar: Güvenlik ve savunma, özel hayatın ve haberleşmenin gizliliği, önceden açıklanması ekonomik hayatı olumsuz yönde etkileyecek konular, istihbarata ilişkin bilgi ve belgeler. Bunların yanı sıra kurumlarda çalışanların disiplin, sicil gibi kişisel bilgileri de kapsam dışında. Vatandaş bunların dışında her tür bilgiyi kamu kurum ve kuruluşlarından isteyebiliyor. Yüksek Askeri Şura (YAŞ) kararları ile Hakimler ve Savcılar yüksek Kurulu (HSYK) kararları da, ilgili kişinin incelemesine açılacak. Ancak bu yolla edinilen bilgiler için yargıya gidilemeyecek. Vatandaşlar, güvenlik birimleri tarafından haklarında oluşturulan dosyaları inceleyebilecekler ve Anayasa'ya aykırı yöntemlerle elde edilen bilgilerle yanlış bilgilerin imha edilmesini talep edebilecekler. İstenecek bilgi ve belgeler; her türlü yazılı evrak, talimat, kroki, plan, film, fotoğraf, teyp, video kaseti ye elektronik ortamda kaydedilen her türlü bilgi, haber ve veri taşıyıcılarıdır.